วงกลมที่ใหญ่ขึ้น
นึกภาพคนถือตะเกียงยืนกลางทุ่งตอนกลางคืน แสงส่องเป็นวงกลมรอบตัว ในวงแสงคือสิ่งที่เขามองเห็น นอกวงคือความมืด
เขาไม่รู้สึกถึงความมืดทั้งทุ่ง ทุ่งกว้างเกินกว่าจะรู้สึกได้ สิ่งที่เขารู้สึกคือขอบของวงแสง ตรงที่แสงจบและความมืดเริ่ม ตรงนั้นเขาเห็นพุ่มไม้แค่ครึ่งพุ่ม และได้ยินเสียงที่ไม่รู้ว่าเสียงอะไร
ความรู้ก็เป็นแบบนั้น ในวงแสงคือสิ่งที่คุณรู้ นอกวงคือสิ่งที่ยังไม่รู้ ความรู้สึกว่า "ฉันไม่รู้" เกิดที่ขอบวง ทุกครั้งที่อ่านแล้วเจอคำที่ไม่เข้าใจ คุณกำลังยืนอยู่ตรงขอบนั้น
ทีนี้เปลี่ยนเป็นตะเกียงที่สว่างจนส่องได้ไกลขึ้นเท่าตัว พื้นที่ที่สว่างโตขึ้นสี่เท่า แต่ขอบวงยาวขึ้นแค่สองเท่า (พื้นที่โตตามรัศมีคูณรัศมี คือ 2 × 2 = 4 ส่วนขอบโตตามรัศมีอย่างเดียว) คุณเห็นมากขึ้น และเจอความมืดตรงขอบมากขึ้นในเวลาเดียวกัน
ความรู้สึกว่าไม่รู้คือขอบวง มันยาวขึ้นเพราะวงของคุณใหญ่ขึ้น
๏
ลองใส่ตัวเลข (ขอบยาว 2 × 3.14 × รัศมี พื้นที่ 3.14 × รัศมี × รัศมี) วงแสงรัศมี 1 เมตร ขอบยาวราว 6 เมตร ล้อมพื้นที่สว่างราว 3 ตารางเมตร ขยายเป็นรัศมี 10 เมตร ขอบยาวราว 63 เมตร ยาวขึ้นสิบเท่า แต่ล้อมพื้นที่ราว 314 ตารางเมตร โตขึ้นร้อยเท่า
ตัวเลขชุดนี้บอกสองอย่างที่จริงพร้อมกัน ขอบที่ยาวขึ้นสิบเท่าทำให้คนที่รู้มากขึ้นเจอเรื่องที่ไม่รู้บ่อยขึ้นในแต่ละวัน แต่สิ่งที่เขารู้โตขึ้นร้อยเท่า เร็วกว่าเรื่องที่ไม่รู้ตรงขอบมาก
ความรู้สึกว่าไม่รู้บอกได้ว่าคุณแตะขอบวงมากแค่ไหน มันบอกไม่ได้ว่าในวงของคุณมีมากแค่ไหน
ลองนึกภาพคำถามยากข้อเดียวกัน ถามนักศึกษาแพทย์ปีหนึ่ง แล้วถามอาจารย์หมอที่สอนมาสามสิบปี คุณคงคาดว่าอาจารย์จะตอบได้ฉะฉานทุกข้อ แต่คนที่อาจพูดก่อนว่า "เรื่องนี้ยังไม่มีใครรู้แน่" ก็คืออาจารย์คนนั้นเอง ไม่ใช่เพราะเขาถ่อมตัว แต่เพราะวงของเขากว้างที่สุดในห้อง ขอบของเขาจึงยาวที่สุดด้วย
๏
ความรู้สึกอีกอย่างที่มักมาด้วยกัน คือรู้สึกว่าตามหลังคนอื่นอีกไกล มาจากอีกกลไกหนึ่ง
ปี 1954 นักจิตวิทยาสังคม Leon Festinger เสนอทฤษฎีว่า เมื่อไม่มีตาชั่งหรือไม้บรรทัดให้วัด คนเราวัดตัวเองด้วยการเทียบกับคนอื่น โดยเฉพาะคนที่คล้ายเรา
ความรู้ไม่มีไม้บรรทัด ไม่มีใครบอกได้ว่าคนอายุเท่านี้ควรรู้กี่เรื่อง เราจึงเทียบ และการเทียบแบบนี้เอียงตั้งแต่ก่อนเริ่ม
คุณเห็นขอบของตัวเองทั้งเส้น เพราะคุณเจอมันทุกวัน แต่ของคนอื่น คุณเห็นแค่ส่วนที่สว่างที่เขาเลือกให้ดู ไม่มีใครเล่าในวงข้าวว่าเมื่อวานเขาเจอคำไหนที่ไม่เข้าใจ
การเทียบนี้จึงเอาขอบวงของคุณไปวางข้างพื้นที่สว่างของเขา มันแพ้ทุกครั้ง ไม่ใช่เพราะคุณมีน้อยกว่า แต่เพราะมันเทียบของคนละชนิด เหมือนเอาความยาวรั้วบ้านคุณ ซึ่งนับเป็นเมตร ไปเทียบกับพื้นที่สนามบ้านเขา ซึ่งนับเป็นตารางเมตร
๏
ถ้าจะใช้ความรู้สึกว่าไม่รู้เป็นเครื่องวัด มันวัดได้หนึ่งอย่างอย่างแม่นยำ คือคุณกำลังเรียนเรื่องที่ยังไม่รู้ ไม่ได้วนอยู่แต่กับเรื่องที่รู้แล้ว
ขอบที่ยาวขึ้นไม่ใช่ระยะห่างระหว่างคุณกับคนอื่น มันยาวขึ้นเพราะวงแสงของคุณกว้างขึ้น ทุกเรื่องที่คุณอ่านจนเข้าใจในปีนี้ คือพื้นที่ที่เพิ่งสว่างขึ้น
บทถัดไป · 3 / 12ฝีมือที่ย้ายบ้านไม่ได้