6 · ม้าที่ตอบเลขถูก
ทายก่อน ที่เบอร์ลินต้นศตวรรษที่ 20 ม้าตัวหนึ่งตอบโจทย์บวกลบคูณหารด้วยการเคาะกีบ ถูกต่อหน้าคนดูเป็นร้อย เจ้าของไม่รับเงินค่าดู และคณะกรรมการที่มาตรวจไม่พบการโกงสักอย่าง ตกลงม้าตัวนี้คิดเลขเป็น หรือมีคนหลอก
ไม่ใช่ทั้งสองอย่าง ม้าไม่ได้คิดเลข และไม่มีใครหลอก กลทั้งกลถูกเล่นโดยคนที่ยืนดูอยู่ โดยที่เขาไม่รู้ตัว กลแบบเดียวกันนี้ทำงานทุกวันในห้องของหมอดู ความแม่นไม่ได้อยู่ในปากหมอดูทั้งหมด ส่วนที่ทำงานหนักที่สุดอยู่ในหัวของคนที่นั่งฟัง
ฮันส์ผู้ฉลาด
ม้าตัวนั้นชื่อ Hans เจ้าของชื่อ Wilhelm von Osten ครูคณิตศาสตร์เกษียณที่เชื่อสุดใจว่าสัตว์เรียนเลขได้ถ้าสอนถูกวิธี เขาสอน Hans อยู่หลายปี ถามว่าสองบวกสามได้เท่าไร Hans เคาะกีบห้าครั้งแล้วหยุด ถามวันที่ Hans เคาะวันที่ ถามชื่อคน Hans เคาะตามรหัสตัวอักษร คนทั้งเมืองเรียกมันว่า Clever Hans
ในปี 1907 นักจิตวิทยาหนุ่มชื่อ Oskar Pfungst ทำสิ่งที่คณะกรรมการก่อนหน้าไม่ได้ทำ เขาไม่ได้ถามว่ามีคนโกงไหม เขาเปลี่ยนเงื่อนไขทีละอย่าง แล้วดูว่าเมื่อไร Hans ตอบผิด คำตอบออกมาชัด Hans ตอบถูกเฉพาะเมื่อคนถามรู้คำตอบ และ Hans มองเห็นคนถาม ถ้าคนถามไม่รู้คำตอบ หรือยืนอยู่หลังฉาก Hans เคาะไปเรื่อย ๆ ไม่รู้จักหยุด
สิ่งที่ Hans อ่านออกคือร่างกายของคนถาม ตอนที่กีบเคาะใกล้ถึงคำตอบ คนถามเกร็งตัวรออย่างไม่รู้ตัว พอถึงตัวเลขที่ถูก ความเกร็งนั้นคลายลง ศีรษะขยับขึ้นนิดเดียว Hans หยุด Pfungst พบว่าแม้แต่ตัวเขาเองที่รู้กลไกนี้ดีแล้ว ก็ยังส่งสัญญาณแบบเดียวกันออกไปห้ามไม่ได้
von Osten ไม่ได้โกงใคร เขาไม่รู้ด้วยซ้ำว่าเขาคือคนที่ให้คำตอบ เรื่องนี้น่าสนใจกว่าเรื่องการโกงมาก เพราะมันบอกว่ากลชั้นดีกลหนึ่งไม่ต้องมีนักมายากลเลย มีแค่คนที่อยากให้มันจริง ยืนอยู่ในตำแหน่งที่สัญญาณของเขาส่งถึง
คำทำนายที่ทุกคนได้ใบเดียวกัน
ในปี 1949 Bertram Forer อาจารย์จิตวิทยา ให้นักศึกษา 39 คนทำแบบทดสอบบุคลิกภาพ หนึ่งสัปดาห์ต่อมา เขาแจกผลวิเคราะห์ให้แต่ละคน แล้วขอให้ให้คะแนนว่าผลนั้นตรงกับตัวเองแค่ไหน จาก 0 ถึง 5 คะแนนเฉลี่ยคือ 4.26
ผลวิเคราะห์ทุกใบเหมือนกันทุกตัวอักษร Forer ประกอบมันขึ้นมาจากประโยคในหนังสือดูดวงที่ขายตามแผงหนังสือ ประโยคทำนองว่า คุณมีความสามารถอีกมากที่ยังไม่ได้ใช้ บางครั้งคุณเปิดเผยและเข้ากับคนง่าย บางครั้งคุณเก็บตัวและระวังตัว คุณอยากให้คนอื่นชอบและยอมรับ แต่ก็วิจารณ์ตัวเองอยู่บ่อย ๆ
ประโยคแบบนี้ไม่ได้ผิด มันถูกกับทุกคน และนั่นคือกลของมัน คนอ่านไม่ได้อ่านมันเป็นคำบรรยายคนทั่วไป เขาอ่านแล้วเอาชีวิตตัวเองไปเติมในช่องว่าง "บางครั้งเปิดเผย บางครั้งเก็บตัว" ไปเจอความทรงจำเรื่องงานเลี้ยงเมื่อเดือนก่อน แล้วความทรงจำนั้นทำให้ประโยคกว้าง ๆ กลายเป็นประโยคที่แม่นราวกับรู้จักกันมาสิบปี
การอ่านใจแบบเย็น
นักมายากลสายอ่านใจเรียกวิธีทำงานแบบนี้ว่า cold reading การอ่านคนที่ไม่เคยรู้จักมาก่อน โดยไม่มีข้อมูลล่วงหน้า มันประกอบด้วยการโยนประโยคที่กว้างพอจะโดนอะไรสักอย่าง การดูหน้าคนฟังว่าประโยคไหนโดน แล้วตามประโยคที่โดนลงไปให้แคบขึ้น ส่วนประโยคที่ไม่โดนก็ปล่อยให้หายไปเงียบ ๆ
สิ่งที่ทำให้มันได้ผล คือคนที่ถูกอ่านทำงานหนักกว่าคนอ่าน เขาให้ข้อมูลผ่านสีหน้า ผ่านคำตอบสั้น ๆ ผ่านการพยักหน้า และเมื่อกลับบ้าน เขาจำได้แต่ประโยคที่แม่น ส่วนสิบประโยคที่พลาดไม่เหลือในความจำ เขาจึงเล่าต่อให้เพื่อนฟังอย่างซื่อสัตย์ที่สุดว่า "หมอดูรู้ทุกอย่าง"
ลุงชัวร์: ลุงไปดูหมอมา แม่นมาก รู้ด้วยว่าลุงมีปัญหาเรื่องงาน
พี่แจ๋ว: หมอพูดว่าอะไรคะ
ลุงชัวร์: หมอบอกว่า "ช่วงนี้มีเรื่องให้คิดเยอะใช่ไหม"
พี่แจ๋ว: แล้วลุงตอบว่า
ลุงชัวร์: ลุงบอกว่าใช่ หัวหน้าใหม่ไม่ชอบหน้าลุง แล้วก็โดนย้ายแผนก แล้วก็ลูกจะสอบเข้ามหาลัย
พี่แจ๋ว: แล้วหมอพูดว่าอะไรต่อคะ
ลุงชัวร์: หมอบอกว่าเรื่องงานจะดีขึ้นหลังเดือนหน้า แม่นมาก
โปรแกรมที่ถามกลับ
ในปี 1966 Joseph Weizenbaum นักคอมพิวเตอร์ที่ MIT ตีพิมพ์โปรแกรมคุยโต้ตอบชื่อ ELIZA บทที่ดังที่สุดของมันเล่นเป็นนักจิตบำบัด สิ่งที่มันทำมีไม่กี่อย่าง หาคำสำคัญในประโยคที่คนพิมพ์มา จับรูปประโยคแล้วสะท้อนกลับเป็นคำถาม ถ้าคุณพิมพ์ว่าแม่ไม่เข้าใจคุณ มันจะถามว่าเล่าเรื่องครอบครัวให้ฟังหน่อยได้ไหม ถ้าไม่เจอคำที่รู้จัก มันจะพูดประโยคกลาง ๆ ให้คุณพูดต่อ
Weizenbaum เล่าว่าเลขานุการของเขาเอง ผู้ที่เห็นเขาเขียนโปรแกรมนี้มาหลายเดือน และรู้ดีว่ามันเป็นแค่โปรแกรม คุยกับมันไปได้ไม่กี่ประโยค ก็ขอให้เขาออกจากห้อง หลังจากนั้นสิบปี ในหนังสือ Computer Power and Human Reason ปี 1976 เขาเขียนว่า สิ่งที่เขาไม่เคยคาดไว้คือ การได้สัมผัสโปรแกรมเรียบง่ายแค่ช่วงสั้น ๆ ทำให้คนปกติเกิดความคิดที่หลงผิดอย่างรุนแรงได้
ELIZA คือ Clever Hans ในรูปของโปรแกรม มันไม่ได้เข้าใจอะไร คนที่พิมพ์คุยกับมันเป็นคนเติมความเข้าใจลงไปเองทั้งหมด เหมือนคนที่เติมชีวิตตัวเองลงไปในคำทำนายของ Forer ทุกวันนี้โปรแกรมที่คุยกับคนได้ซับซ้อนกว่า ELIZA จนเทียบกันไม่ได้ และทำงานได้จริงมากกว่ามาก แต่คำถามของ Weizenbaum ยังใช้ได้ทุกครั้งที่คุณรู้สึกว่ามีอะไรสักอย่าง "เข้าใจคุณ" ความเข้าใจส่วนไหนอยู่ในเครื่อง และส่วนไหนเป็นของคุณ ที่คุณเติมลงไปเองแล้วลืมว่าเป็นคนเติม
สัญญาณที่ส่งออกไปเอง
ม้าฮันส์ คำทำนายของ Forer หมอดูของลุงชัวร์ และโปรแกรมของ Weizenbaum ใช้กลไกเดียวกัน คนดูเป็นคนส่งข้อมูล เป็นคนเลือกว่าจะจำอะไร และเป็นคนเล่าเรื่องต่อ นักมายากลที่เก่งในสายนี้ทำงานเหมือนกระจก เขาสะท้อนสิ่งที่คุณยื่นให้กลับมาในรูปที่ดูเหมือนเขาเป็นคนให้
วิธีที่ Pfungst ใช้กับ Hans ยังเป็นวิธีที่ดีที่สุดสำหรับเรื่องแบบนี้ทุกเรื่อง ตัดสัญญาณของคุณเองออกก่อน ถามในสิ่งที่คุณเองก็ยังไม่รู้คำตอบ จดทุกประโยค ไม่ใช่แค่ประโยคที่โดน แล้วนับตอนท้าย ถ้าความแม่นหายไปเมื่อคุณหยุดส่งสัญญาณ คุณก็ได้คำตอบแล้วว่าใครคือคนเคาะกีบมาตลอด
บทถัดไป · 8 / 1607 The Trick Nobody Performedน้องเฉลย: ปู่ครับ ปู่อ่านใจหนูได้ไหม
ปู่กล: หลานกำลังคิดถึงอะไรที่อยากได้มาก แต่ยังไม่ได้
น้องเฉลย: ปู่รู้ได้ไง
ปู่กล: หลานอายุสิบขวบ