11 · หน้าที่หันเข้าหากัน
ปี 1911 James Loeb วางกฎการจัดหน้าไว้ข้อเดียว ต้นฉบับกรีกหรือละตินอยู่หน้าซ้าย คำแปลอังกฤษอยู่หน้าขวาที่หันเข้าหากัน หนังสือยี่สิบเล่มแรกออกปี 1912 พิมพ์พร้อมกันที่ Heinemann ในอังกฤษและ Macmillan ในอเมริกา รูปแบบนี้มีชื่อของมันว่า en-face
อีกสามสำนักพิมพ์หยิบรูปแบบเดียวกันไปใช้ในศตวรรษถัดมา I Tatti Renaissance Library เริ่มปี 2001 ละตินหน้าซ้าย อังกฤษหน้าขวา Clay Sanskrit Library ออกสิบสองเล่มแรกกุมภาพันธ์ 2005 วางสันสกฤตที่ถอดเป็นอักษรโรมันไว้หน้าซ้าย ปิดชุดครบ 56 เล่มปี 2009
Murty Classical Library of India เริ่มปี 2015 และเขียนเหตุผลไว้บนหน้าเว็บของตัวเอง — "the page spread is designed so text and translation reflect each other rather than allowing one to decide the other's fate" ฟอนต์คู่ของอักษรอินเดียทั้งหกชุดสั่งทำจาก John Hudson และ Fiona Ross ที่ Tiro Typeworks สตูดิโอเดียว โจทย์เดียว
สี่สำนักพิมพ์นี้ไม่ได้คิดรูปแบบเดียวกันขึ้นมาเองสี่ครั้ง Clay ระบุว่าลอกแบบจาก Loeb และ Harvard University Press บอกว่าชุดหน้าเทียบที่ตามมาสร้างตามแบบ Loeb ทั้งหมด นี่คือการสืบทอด ไม่ใช่การค้นพบซ้ำสี่ครั้ง สิ่งที่หลักฐานยืนยันได้เป็นอีกอย่าง en-face ถูกยกไปวางบนอักษรคนละโลก กรีก ละติน สันสกฤตถอดเป็นโรมัน อักษรอินเดียเจ็ดชุด แล้วยังทำงานได้ทุกครั้ง ระหว่างทางขนาดเล่ม ฟอนต์ และสีปกเปลี่ยนหมด สิ่งที่ไม่มีใครเปลี่ยนคือหน้าที่หันเข้าหากัน ของที่รอดมาทั้งที่ทุกอย่างรอบตัวถูกเปลี่ยน คือของที่รับน้ำหนักอยู่
ภาษาไทยทำให้หน้าแบบนั้นแพงขึ้น เพราะไทยไม่มีช่องว่างระหว่างคำ เอกสาร Thai Layout Requirements ของ W3C ฉบับ 30 เมษายน 2024 ที่ Richard Ishida เป็นบรรณาธิการ เขียนว่า "Spaces separate phrases, rather than words" ผลคือ UAX #14 อัลกอริทึมตัดบรรทัดของ Unicode ยกไทย ลาว เขมร และพม่า ออกไปให้ตัวแบ่งคำที่ใช้พจนานุกรมจัดการต่างหาก ICU ทำงานนี้ด้วย DictionaryBasedBreakIterator ซอฟต์แวร์จัดหน้าทั่วไปไม่ทำให้เอง ต้นฉบับไทยจึงต้องผ่านตัวแบ่งคำก่อน
ความกำกวมนี้เป็นสมบัติของภาษาเอง ไม่ใช่ข้อบกพร่องของซอฟต์แวร์ Wirote Aroonmanakun จากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย วัดไว้ปี 2007 ให้คนไทยสิบสองคนขีดเองว่าประโยคจบตรงไหน จากจุดที่เป็นไปได้ 59 จุด มีเพียง 15 จุดที่คนเห็นตรงกัน 10 ถึง 12 คน และ 24 จุดที่เห็นตรงกันแค่ 1 ถึง 3 คน ข้อสรุปของเขาคือ "the notion of Thai sentence is fuzzy" สำหรับเจ้าของภาษา ไม่ใช่แค่สำหรับเครื่อง เมื่อพจนานุกรมตัดผิด คนจัดหน้าแก้ด้วยมือ ด้วย ZWSP (U+200B) และ WJ (U+2060)
ปัญหาที่สองอยู่ในแนวตั้ง ไทยใช้เส้นฐานเดียวกับละติน Ishida เขียนว่า "Thai uses the so-called 'alphabetic' baseline, which is the same as for Latin and many other scripts" ปัญหาจึงไม่ใช่การวางบรรทัดให้ตรงกัน แต่เป็นที่ว่างเหนือเส้น สระประสมประกอบได้ถึงสี่รูป ล้อมพยัญชนะได้สามด้าน วรรณยุกต์ซ้อนขึ้นไปอีกชั้น และลอยสูงขึ้นเมื่อมีสระอยู่ใต้มัน Ishida สรุปสั้นๆ ว่า "Thai tends to add more interline spacing than Latin text does"
ตรงนี้คือจุดที่เล่มนี้ต้องหยุดแล้วบอกว่าไม่รู้ อัตราส่วนความสูงบรรทัดของไทยที่ถูกอ้างต่อกันบนเว็บมีสองตัว ตัวหนึ่งบอกว่าอย่างน้อย 1.55 อีกตัวบอกว่า 1.8 ขึ้นไป ทั้งสองตัวสาวกลับไม่ถึงโรงหล่อ นักออกแบบตัวพิมพ์ หรืองานวิจัยที่มีชื่อเจ้าของ ไม่ปรากฏในเอกสารของ W3C หรือของ Ishida และขัดกันเองห่างมาก แหล่งหนึ่งในสองนั้นประกาศตัวว่าเป็น "the definitive English-language resource for Thai graphic design" ขณะที่มีร่องรอยของเนื้อหาที่ผลิตด้วย AI เพื่อ SEO เล่มนี้จึงไม่พิมพ์ตัวเลขทั้งสองตัว หนังสือเรื่องสิ่งที่ข้ามไม่ได้ ไม่มีสิทธิ์ปลอมตัวเลขเรื่องการวางสองอักษรคู่กัน
สิ่งที่เหลือมีสองอย่าง อย่างแรกคือทิศทางที่มีแหล่ง Noto แยกฟอนต์เป็นสองตระกูล ชุดปกติที่ความสูงบรรทัดใจกว้างสำหรับการอ่านต่อเนื่อง กับชุด UI ที่บีบลงสำหรับหน้าจอ ชุดใจกว้างคือค่าตั้งต้น อย่างที่สองคือตัวเลขตัวเดียวที่มีชื่อคนรับผิดชอบ Ishii Genta ผู้อำนวยการฝ่าย DTP ของ Human Science Corporation ระบุว่า InDesign ตั้งค่า auto-leading ต่างกันตามภาษาของตัวโปรแกรม 175% ในเวอร์ชันญี่ปุ่น เทียบกับ 120% ในเวอร์ชันอังกฤษ นั่นเป็นญี่ปุ่น ไม่ใช่ไทย ส่วนไทยยังไม่มีใครเขียนถึงระดับหน้า หัวข้อ Page & book layout ในเอกสารฉบับเดียวกันเขียนไว้คำเดียวว่า tbd
เล่มที่คุณถืออยู่ไม่ได้จัดแบบ en-face มันจัดสลับย่อหน้า ไทยหนึ่งย่อหน้า อังกฤษหนึ่งย่อหน้า ในคอลัมน์เดียว ผมเลือกแบบนี้เพราะสายการผลิตของเราทำแบบนี้ได้อยู่แล้ว ไม่ใช่เพราะมันดีกว่า ราคาที่จ่ายคือผู้อ่านอ่านภาษาใดภาษาหนึ่งเป็นร้อยแก้วต่อเนื่องไม่ได้เลย ทุกครั้งที่ย่อหน้าจบ อีกภาษาหนึ่งเข้ามาขวาง
ผมบอกไม่ได้ว่าราคานั้นเท่าไร ไม่มีงานวิจัยที่เทียบแบบสลับย่อหน้ากับอีกสองแบบตรงๆ สักชิ้น งานที่มีเทียบ interlinear กับหน้าเทียบ ให้นักศึกษาเกาหลี 38 คนอ่านทั้งสองแบบ แล้วพบว่าความเข้าใจใกล้เคียงกัน แปลว่า en-face ไม่ได้แลกความเข้าใจไปกับความสวย ส่วนตัวเลขอ่านเร็วขึ้นกี่เปอร์เซ็นต์ที่วนอยู่ในคำโฆษณา สาวกลับไม่ถึงงานวิจัยชิ้นไหน
เล่มนี้เป็นเล่มปิดของหนังสือรุ่นหนึ่งจากโรงงานนี้ รุ่นก่อนเขียนอังกฤษก่อนแล้วแปลเป็นไทย ผลที่ได้คือไทยที่ถูกต้องทุกคำและไม่มีชีวิต รุ่นนี้กลับทางโดยตั้งใจ เขียนไทยก่อน แล้วให้อังกฤษเป็นคำแปล เหตุผลไม่ใช่ความรักภาษา มันคือเรื่องเครื่องมือ โรงงานนี้มีเครื่องวัดคุณภาพภาษาไทย ยังไม่มีของภาษาอังกฤษ ภาษาที่เรายังวัดไม่ได้จึงถูกวางไว้ฝั่งคำแปล คำอธิบายนี้หมดอายุทันทีที่เครื่องวัดตัวที่สองมีอยู่จริง
รุ่นต่อไปต้องสวยพร้อมกันทั้งสองภาษา ประโยคนั้นไม่มีน้ำหนักถ้ามันเป็นความปรารถนา ข้อกำหนดต่างจากความปรารถนาตรงที่มันบอกว่าจะสร้างอะไร ด้วยตัวเลขอะไร และใครตรวจได้ว่าทำตามนั้นหรือไม่
- การจัดหน้า ใช้ en-face ไทยหน้าซ้าย อังกฤษหน้าขวา ทั้งเล่ม เปิดหน้าไหนก็ตรวจได้ มีแหล่งจากสำนักพิมพ์ทั้งสี่ข้างต้น การตัดแบบสลับย่อหน้าทิ้งเป็นการตัดสินใจ ไม่ใช่ผลการทดลอง
- ฟอนต์คู่ ไทยกับละตินต้องมาจากโจทย์เดียวกัน ใช้ตระกูลที่โรงหล่อเขียนเหตุผลการจับคู่ไว้เอง อย่าง Prompt ของ Cadson Demak หรือสั่งทำใหม่จากสตูดิโอเดียวตามแบบ Murty ฝั่งที่พลาดมีหลักฐานแล้ว Angsana New มี x-height ของละตินต่ำกว่าความสูงของตัว ก จนคนไทยต้องตั้งละติน 12 pt คู่กับไทย 16 pt ด้วยมือมา 23 ปี
- ขนาดตัวอักษร ตั้งไทยใหญ่กว่าอังกฤษราว 10 ถึง 20% แล้วแก้ด้วยตาบนฟอนต์คู่จริง เพราะความสูงพื้นฐานของไทยอยู่ระหว่าง x-height กับ cap-height ของละติน ตัวเลขนี้เป็นการตัดสินใจ ไม่ใช่ค่าที่ค้นเจอ
- ความสูงบรรทัด ให้คอลัมน์ไทยกำหนดกริดร่วม อังกฤษรับส่วนเกิน ทิศทางมีแหล่ง ทั้ง Ishida ทั้ง Noto ตัวเลข 150 ถึง 160% เป็นการตัดสินใจ ไม่ใช่ค่าที่ค้นเจอ ต้องทดสอบกับต้นฉบับที่มีวรรณยุกต์ซ้อนก่อนล็อก
- การตัดบรรทัดไทย ต้นฉบับไทยต้องผ่านตัวแบ่งคำที่ใช้พจนานุกรม ICU หรือเทียบเท่า ก่อนเข้าโปรแกรมจัดหน้า แล้วแก้จุดที่ตัดผิดด้วยมือ ด้วย ZWSP และ WJ จัดชิดขอบด้วยการยืดช่องว่างระหว่างวลี ไม่ใช่ระหว่างคำ ตรวจด้วยเครื่องได้
- การกำกับภาษา ทุกย่อหน้าต้องมีค่า Lang ของภาษาตัวเอง ตาม PDF19 และ H58 เพื่อให้ผ่าน WCAG 3.1.2 ห้ามใช้ป้ายเดียวคลุมทั้งหน้าคู่ ไฟล์ต้องผ่าน PDF/UA ตรวจด้วยเครื่องได้
ข้อ 1 ข้อ 5 และข้อ 6 ตรวจด้วยเครื่องได้ตั้งแต่วันนี้ ข้อ 2 ข้อ 3 และข้อ 4 ตรวจไม่ได้ ต้องพิมพ์หน้าคู่ตัวอย่างออกมาจริงแล้วให้คนอ่านไทยอ่านก่อน
เล่มนี้ทำสิ่งที่ตัวเองเถียงได้ไม่ครบ มันเถียงเรื่องสิ่งที่ไวยากรณ์บังคับ แล้ววางสองภาษาไว้ให้ขัดจังหวะกันเองทุกหน้า หกข้อข้างบนคือหนี้ที่เล่มนี้ก่อไว้และจ่ายเองไม่ได้ เล่มถัดไปจ่าย และมันจะรู้ว่าจ่ายครบหรือยัง เพราะมีคนเขียนไว้ก่อนแล้วว่าต้องจ่ายอะไร ข้อไหนมีตัวเลข และข้อไหนยังไม่มี
สิ่งที่ข้ามไม่ได้: ความสูงบรรทัดข้ามไม่ได้ เพราะอักขรวิธีไทยบังคับให้วรรณยุกต์ซ้อนขึ้นเหนือสระที่ซ้อนอยู่บนพยัญชนะอีกชั้นหนึ่ง เป็นที่ว่างแนวตั้งที่ละตินไม่เคยต้องขอ และจุดตัดบรรทัดก็ข้ามไม่ได้ เพราะไทยไม่เขียนขอบเขตคำลงไปในข้อความ สิ่งที่ละตินได้ฟรีจากช่องว่าง ไทยต้องซื้อด้วยพจนานุกรม
จะพลิกคำตัดสินนี้ได้เมื่อ: มีคนพิมพ์ข้อความสองภาษาชุดเดียวกันออกมาสองแบบ คือ en-face กับสลับย่อหน้า แล้ววัดความเข้าใจและความเร็วในการอ่านกับคนอ่านไทย และพบว่าไม่ต่างกัน ข้อ 1 ตกทันที และถ้าโรงหล่อตัวพิมพ์หรือองค์กรมาตรฐานตีพิมพ์อัตราส่วนความสูงบรรทัดไทยต่อละตินที่มีชื่อเจ้าของและมีวิธีวัดกำกับ ข้อ 3 กับข้อ 4 จะเลิกเป็นการตัดสินใจ และกลายเป็นตัวเลขที่ค้นเจอได้
แหล่ง: Loeb Classical Library ประวัติสำนักพิมพ์ https://www.loebclassics.com/page/history · I Tatti Renaissance Library https://itatti.harvard.edu/publications/book-series/i-tatti-renaissance-library · Clay Sanskrit Library https://en.wikipedia.org/wiki/Clay_Sanskrit_Library · Murty Classical Library of India หน้าออกแบบและตัวพิมพ์ https://www.murtylibrary.com/about/design-and-typography · W3C, Thai Layout Requirements, Group Draft Note, 30 เมษายน 2024 https://www.w3.org/TR/2024/DNOTE-thai-lreq-20240430/ · Richard Ishida, Thai Orthography Notes https://r12a.github.io/scripts/thai/th.html · UAX #14, Unicode Line Breaking Algorithm https://unicode.org/reports/tr14/tr14-51.html · ICU, Boundary Analysis https://unicode-org.github.io/icu/userguide/boundaryanalysis/ · Wirote Aroonmanakun, "Thoughts on Word and Sentence Segmentation in Thai," SNLP 2007 http://pioneer.netserv.chula.ac.th/~awirote/ling/snlp2007-wirote.pdf · Microsoft typography-issues #1116 เรื่อง Angsana New มกราคม 2024 https://github.com/MicrosoftDocs/typography-issues/issues/1116 · Cadson Demak, Prompt https://github.com/cadsondemak/prompt · Type Together, Beginner's Guide to Multiscript Typography https://www.type-together.com/multiscript-typography-guide · Noto คำแนะนำการใช้งาน https://notofonts.github.io/noto-docs/website/use/ · Ishii Genta, Human Science Corporation https://www.science.co.jp/en/nmt/blog/27655/ · งานเทียบ interlinear กับ parallel กับนักศึกษาเกาหลี 38 คน https://www.researchgate.net/publication/337704420_The_Effects_of_Dual-language_L2_Texts_on_English_Reading_Comprehension_and_Text-type_Preferences · WCAG 2.0 Understanding SC 3.1.2 Language of Parts https://www.w3.org/TR/UNDERSTANDING-WCAG20/meaning-other-lang-id.html · WCAG เทคนิค PDF19 https://www.w3.org/TR/2016/NOTE-WCAG20-TECHS-20161007/PDF19 · WCAG เทคนิค H58 https://www.w3.org/TR/2016/NOTE-WCAG20-TECHS-20161007/H58 · สองแหล่งที่เล่มนี้ไม่รับตัวเลข ระบุไว้ให้ตรวจได้ https://www.samui-infotech.com/the-importance-of-thai-typography-in-web-design/ และ https://thaigraph.com/faq/
จบเล่มWhat Cannot Crossกลับหน้าหนังสือ