07 · รู้ได้ยังไง
ปี 2004 Alexandra Aikhenvald ตีพิมพ์ Evidentiality กับสำนักพิมพ์ Oxford University Press และวางกรอบให้สิ่งที่ไวยากรณ์หลายภาษาบังคับไว้กับทุกประโยค ผู้พูดจะบอกว่าเกิดอะไรขึ้นเฉย ๆ ไม่ได้ ต้องบอกด้วยว่ารู้เรื่องนั้นมาได้ยังไง เห็นมาเอง ฟังคนอื่นเล่า หรืออนุมานเอาจากร่องรอย ภาษาอังกฤษพูดได้ทั้งสามอย่าง แต่ไม่เคยบังคับให้พูด ระยะห่างระหว่างพูดได้กับถูกบังคับให้พูด คือเรื่องทั้งหมดของเล่มนี้ และบทนี้คือกรณีที่เห็นระยะนั้นชัดที่สุด
ชื่อของสิ่งนี้คือ evidentiality — ไวยากรณ์ที่ทำให้แหล่งที่มาของความรู้เป็นของที่ต้องระบุ ไม่ใช่ของที่จะเติมก็ได้ Aikhenvald แยกระบบพวกนี้ออกเป็นสองแบบ แบบที่หนึ่งกำกับแค่ว่ามีหลักฐานอยู่ ไม่ระบุว่าหลักฐานชนิดไหน แบบที่สองระบุชนิดลงไปตรง ๆ เห็นกับตา ได้ยินต่อมา หรืออนุมานเอา ความต่างของสองแบบไม่ได้อยู่ที่คำศัพท์ละเอียดกว่ากัน มันอยู่ที่จำนวนช่องที่ผู้พูดต้องเลือกให้ครบก่อนพูดจบประโยค
ภาษาตุรกีทำเรื่องนี้ด้วยหน่วยคำอดีตสองตัว -DI ใช้กับอดีตที่ผู้พูดเห็นเอง -mIş ใช้กับอดีตที่ได้ยินต่อมาหรืออนุมานเอา หยิบผิดตัวไม่ใช่เรื่องมารยาท มันคือการพูดผิดเรื่องที่มาของความรู้ Aksu-Koç และ Slobin เขียนคำอธิบายเชิงจิตวิทยาของหน่วยคำคู่นี้ไว้ในปี 1986 และบันทึกว่าเด็กตุรกีรับความต่างคู่นี้ได้ตั้งแต่เล็ก
ภาษาเกชัวสำเนียงคุซโกแบ่งเป็นสามช่อง -mi สำหรับสิ่งที่รู้มาโดยตรง -si สำหรับสิ่งที่ได้ยินต่อมา -chá สำหรับสิ่งที่คาดเดา สามช่องไม่ใช่เพดานของตระกูลนี้ วิทยานิพนธ์ของ Martina Faller ว่าด้วย evidential ในเกชัวคุซโก และเอกสารของ SIL ที่เกี่ยวข้องกัน บันทึกไว้ว่าเกชัว South Conchucos มีห้าทางเลือก และเกชัว Sihuas มีหก
ภาษา Tariana ในตระกูล Arawak ทางตะวันตกเฉียงเหนือของอเมซอน บังคับเรื่องนี้จนสุดทาง Aikhenvald ลงพื้นที่ภาษานี้ด้วยตัวเอง และบันทึกไว้ใน A Grammar of Tariana กับสำนักพิมพ์ Cambridge University Press ว่า evidential ห้าตัวต้องปรากฏบนกริยาแท้แทบทุกตัว หลอมรวมอยู่กับกาลจนแยกออกจากกันไม่ได้ ละไว้แล้วประโยคผิดไวยากรณ์ ไม่ใช่ฟังดูห้วน แต่ผิด ผู้พูด Tariana จึงพูดประโยคอย่าง "José เล่นฟุตบอล" ลอย ๆ ไม่ได้ คำตอบของคำถามว่ารู้ได้ยังไง ต้องถูกผูกลงไปในกริยาตัวเดียวกันนั้น
เอาข้ออ้างเดียวกันนั้นมาทำสามทาง แล้วจะเห็นของที่ไวยากรณ์แบกให้ฟรี
- เห็นเอง — ผู้พูดอยู่ที่สนามตอนนั้น ตุรกีลง -DI เกชัวคุซโกลง -mi Tariana เลือกหน่วยที่ตรงกับการเห็นจากห้าหน่วยของมัน ประโยคไม่ได้ยาวขึ้นสักคำ
- ได้ยินมา — มีคนมาเล่าให้ฟัง ตุรกีลง -mIş เกชัวคุซโกลง -si Tariana เลือกหน่วยของการรายงานต่อ ประโยคยังไม่ยาวขึ้นสักคำ
- อนุมานเอา — ผู้พูดไม่ได้อยู่ที่นั่น เห็นแต่ร่องรอยแล้วสรุปเอง ตุรกีลง -mIş ตัวเดิม เพราะระบบตุรกีมีสองช่อง ไม่ได้แยกได้ยินมาออกจากอนุมานเอา เกชัวคุซโกลง -chá ช่องคาดเดาโดยเฉพาะ Tariana ยังต้องเลือกหน่วยของมันอยู่ดี เลือกไม่ได้ก็คือพูดไม่ได้ ประโยคยังไม่ยาวขึ้นสักคำ
ภาษาอังกฤษต้องหาคำมาต่อเพิ่มเพื่อแบกของชิ้นเดียวกัน I saw สำหรับเห็นเอง they say หรือ it is said สำหรับได้ยินมา apparently, allegedly หรือ it seems that สำหรับอนุมาน คำเหล่านี้ขนความหมายได้ครบ ไม่มีคำไหนแปลผิด สิ่งที่ต่างกันคือฐานะ ในตุรกี เกชัว และ Tariana ของพวกนั้นคือไวยากรณ์ ในภาษาอังกฤษมันคือคำที่จะใส่หรือไม่ใส่ก็ได้
ตรงนี้คือจุดที่หนังสือทั้งเล่มยืนอยู่ เมื่อข้อบังคับข้ามเข้าไปในภาษาที่ไม่บังคับ มันไม่ได้หายไปทันที มันกลายเป็นตัวเลือก และตัวเลือกคือของที่ตัดทิ้งได้ ผู้แปลที่ประณีตจะใส่ apparently ครบทุกครั้ง ผู้แปลที่รีบจะใส่บ้างไม่ใส่บ้าง เครื่องที่เรียนจากงานแปลของมนุษย์ก็เรียนตามนั้นว่าใส่หรือไม่ใส่ก็ผ่าน ไม่มีขั้นตอนไหนผิดสักขั้น และไม่มีขั้นตอนไหนหยุดมันได้ เพราะสิ่งเดียวที่เคยทำให้ข้อมูลนั้นอยู่ครบทุกประโยค คือมันถูกบังคับให้อยู่
สิ่งที่หายไปจึงไม่ใช่ความหมาย แต่เป็นการรับประกัน คนอ่าน Tariana รู้ล่วงหน้าว่าทุกประโยคที่ผ่านตาบอกแหล่งที่มาไว้แล้ว เพราะประโยคที่ไม่บอกเขียนไม่ได้ตั้งแต่ต้น คนอ่านคำแปลภาษาอังกฤษสรุปแบบนั้นไม่ได้ ประโยคที่เงียบเรื่องแหล่งที่มา อาจแปลว่าผู้พูดเห็นมาเอง หรืออาจแปลว่าคำกำกับหล่นหายระหว่างทาง หน้ากระดาษไม่บอกว่าอันไหน
คำถามถัดไปคือข้อบังคับนี้เปลี่ยนความจำหรือเปล่า และคำตอบยังไม่ลงตัว ปี 2013 Tosun, Vaid และ Geraci ตีพิมพ์ใน Journal of Memory and Language เล่ม 69 ฉบับที่ 2 หน้า 121–134 รายงานว่าผู้พูดภาษาตุรกี ทั้งกลุ่มภาษาเดียวและกลุ่มสองภาษาตุรกี-อังกฤษ จำข้อความที่กำกับว่ารู้มาโดยตรงได้ดีกว่าข้อความที่กำกับว่ารู้มาทางอ้อมอย่างมีนัยสำคัญ ทั้งเรื่องจำได้และเรื่องจำถูกแหล่ง และมีแนวโน้มจำข้อมูลทางอ้อมสลับเป็นข้อมูลตรงมากกว่า รูปแบบนี้รายงานว่าอ่อนกว่าหรือไม่ปรากฏเลยในผู้พูดภาษาอังกฤษ
ปี 2016 Ünal, Pinto, Bunger และ Papafragou ตีพิมพ์ใน Journal of Memory and Language เล่ม 87 หน้า 157–176 และออกแบบงานให้ภาษาหลุดออกไปทั้งหมด ผู้เข้าร่วมดูภาพถ่าย บางภาพแสดงเหตุการณ์ตรง ๆ บางภาพเพียงใบ้ให้อนุมานเอา แล้ววัดความจำแหล่งที่มาโดยไม่ต้องรายงานเป็นถ้อยคำ ผลคือผู้พูดทั้งสองภาษาจำเหตุการณ์ที่อนุมานเอาสลับเป็นเหตุการณ์ที่เห็นมา ในอัตราพอ ๆ กัน กลไกจึงอาจไม่ได้อยู่ที่ภาษาตั้งแต่แรก สองงานนี้ตอบคนละทาง ต่างกันที่รูปแบบการตอบของผู้เข้าร่วม และยังไม่มีงานชิ้นที่สามมาตัดสิน เล่มนี้พิมพ์ทั้งสองและบอกว่ายังไม่มีข้อยุติ
ขอบเขตของบทนี้จึงต้องพูดให้ตรง ข้อเท็จจริงทางไวยากรณ์ไม่มีใครเถียง ตุรกี เกชัว และ Tariana บังคับเรื่องแหล่งที่มาจริง ภาษาอังกฤษไม่บังคับจริง ส่วนผลทางความคิดยังไม่มีข้อยุติ และยังไม่พบการทดลองความจำกับผู้พูดเกชัวหรือ Tariana ที่เทียบได้กับงานฝั่งตุรกีเลยสักชิ้น มีงานอีกชิ้นที่ตกลงตรงรอยต่อนี้พอดี ชื่อ "Lost in translation, apparently: Bilingual language processing of evidentiality in a Turkish–English Translation and judgment task" ใน Bilingualism: Language and Cognition ยืนยันได้แค่ชื่อเรื่องกับวารสาร ตัวเลขข้างในยังไม่ถูกอ่าน บทนี้จึงไม่พิมพ์ตัวเลขจากมันสักตัว
คำตัดสินของบทนี้ไม่ต้องพึ่งการทดลองความจำเลย มันวางอยู่บนไวยากรณ์ล้วน ๆ ภาษาหนึ่งบังคับให้ทุกประโยคตอบคำถามว่ารู้ได้ยังไง อีกภาษาหนึ่งไม่บังคับ ข้ามไปแล้วคำตอบนั้นยังพูดได้อยู่ แต่ไม่มีอะไรบังคับให้พูดอีกต่อไป
สิ่งที่ข้ามไม่ได้: ฐานะบังคับของ evidential ตุรกี เกชัว และ Tariana บังคับให้ทุกประโยคตอบว่าผู้พูดรู้เรื่องนั้นมาได้ยังไง ภาษาอังกฤษพูดคำตอบเดียวกันได้ครบด้วย I saw, they say, apparently แต่ไม่มีไวยากรณ์ตัวใดบังคับให้พูด ข้อมูลจึงไม่ได้ถูกแปลผิดสักคำ มันแค่เลิกเป็นของบังคับ และของบังคับคือเหตุผลเดียวที่มันเคยอยู่ครบทุกประโยค
จะพลิกคำตัดสินนี้ได้เมื่อ: มีคนวัดคลังข้อความคู่ตุรกี-อังกฤษ หรือเกชัว-อังกฤษ แล้วพบว่า evidential ในต้นทางถูกแปลออกมาเป็นถ้อยคำภาษาอังกฤษเกือบครบทุกประโยค ถ้าอัตราตกหล่นต่ำจริง คำตัดสินของบทนี้จะเหลือเพียงข้อสังเกตทางไวยากรณ์ ไม่ใช่ข้อสังเกตว่ามีอะไรหายไปตอนข้าม
แหล่ง:
- Alexandra Aikhenvald, Evidentiality, Oxford University Press, 2004 — ตำราจัดประเภทข้ามภาษาที่เป็นมาตรฐานของเรื่องนี้ ระเบียนที่ใช้อ้างอิงคือบทว่าด้วยการจัดประเภท evidentiality ของ Aikhenvald ใน The Grammar of Knowledge — https://academic.oup.com/book/11481/chapter/160189133
- Alexandra Aikhenvald, A Grammar of Tariana, from Northwest Amazonia, Cambridge University Press — https://www.cambridge.org/core/books/grammar-of-tariana-from-northwest-amazonia/FC9135A672C8EB1F643905ABD87C456C
- Aksu-Koç และ Slobin, "A psychological account of the development and use of evidentials in Turkish," 1986 — https://wals.info/refdb/record/Aksu-Koc-and-Slobin-1986
- Martina Faller, วิทยานิพนธ์ว่าด้วย evidential ในเกชัวคุซโก, ฉบับเต็ม — https://personalpages.manchester.ac.uk/staff/martina.t.faller/documents/thesis-a4.pdf
- Tosun, Vaid และ Geraci, "Does obligatory linguistic marking of source of evidence affect source memory? A Turkish/English investigation," Journal of Memory and Language 69(2):121–134, 2013 — https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0749596X13000235
- Ünal, Pinto, Bunger และ Papafragou, "Monitoring sources of event memories: A cross-linguistic investigation," Journal of Memory and Language 87:157–176, 2016 — https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0749596X15001266
- "Lost in translation, apparently: Bilingual language processing of evidentiality in a Turkish–English Translation and judgment task," Bilingualism: Language and Cognition — ยืนยันได้เฉพาะชื่อเรื่อง วารสาร และหัวข้อ ขนาดกลุ่มตัวอย่างและขนาดผลยังไม่ถูกอ่าน บทนี้จึงไม่พิมพ์ตัวเลขจากงานชิ้นนี้ — https://www.cambridge.org/core/journals/bilingualism-language-and-cognition/article/abs/lost-in-translation-apparently-bilingual-language-processing-of-evidentiality-in-a-turkishenglish-translation-and-judgment-task/94BBB0151AB2214E72DFFE1BB71B9AF6