กล่อง
ลองนึกภาพโต๊ะตัวหนึ่งชิดผนังไม้ บนโต๊ะมีเทียนหนึ่งเล่ม ไม้ขีดหนึ่งกลัก และกล่องกระดาษใส่หมุดปักกระดานหนึ่งกล่อง
โจทย์คือติดเทียนไว้บนผนังแล้วจุดให้ติด โดยน้ำตาเทียนต้องไม่หยดลงโต๊ะ
คำตอบอยู่บนโต๊ะตั้งแต่ต้น มันคือกล่อง แต่ตราบใดที่กล่องยังใส่หมุดอยู่ คนส่วนใหญ่ในห้องทดลองไม่เห็นมัน
เทหมุดออก ปักกล่องเข้ากับผนังด้วยหมุดสองตัว ตั้งเทียนในกล่อง จุดไฟ จบ
ในการทดลองซ้ำครั้งหนึ่งเมื่อปี 2003 คนที่ได้โจทย์แบบเดิมแก้ได้ราวหนึ่งในสี่
๏
โจทย์นี้เป็นของนักจิตวิทยาชาวเยอรมันชื่อคาร์ล ดุงเคอร์ เขาพิมพ์งานชุดนี้เป็นภาษาเยอรมันในปี 1935 และตายในปี 1940 ตอนอายุ 37 ปี ฉบับภาษาอังกฤษที่ทำให้โลกรู้จักเทียนเล่มนี้ ออกมาในปี 1945 หลังเขาตายไปแล้วห้าปี
สิ่งที่เขาอยากรู้ไม่ใช่ว่าใครฉลาด เขาอยากรู้ว่าอะไรขวางคนไม่ให้เห็นทางออกที่อยู่ตรงหน้า และคำตอบที่เขาเสนอคือ หน้าที่ของสิ่งของ
กล่องที่ใส่หมุดอยู่ทำหน้าที่ภาชนะ สมองที่เห็นภาชนะ ไม่เห็นชั้นวาง ชื่อที่ใช้เรียกมันคือ functional fixedness ความติดอยู่กับหน้าที่เดิมของของ
๏
หลักฐานที่ชัดที่สุดคือการทดลองที่เปลี่ยนแค่อย่างเดียว
ปี 1952 นักวิจัยอีกคนให้โจทย์เดียวกัน แต่วางหมุดไว้นอกกล่อง กล่องเปล่าวางข้างๆ คนที่ได้กล่องเปล่าแก้โจทย์ได้มากกว่าราวสองเท่า
ของบนโต๊ะเหมือนเดิมทุกชิ้น สิ่งที่เปลี่ยนคือกล่องเลิกทำหน้าที่ภาชนะก่อนคนจะเข้าห้อง
๏
แล้วถ้าให้เงิน
ปี 1962 นักจิตวิทยาชื่อแซม กลักส์เบิร์ก ให้คนกลุ่มหนึ่งทำโจทย์เทียน และบอกบางคนว่าถ้าทำได้เร็วจะได้เงิน 5 ดอลลาร์ หรือ 20 ดอลลาร์ ซึ่งในปีนั้นไม่ใช่เงินเล็กๆ
ผลคือ เมื่อหมุดอยู่ในกล่อง คนที่มีเงินล่อทำได้ช้ากว่าคนที่ไม่มีเงินล่อ
เมื่อหมุดอยู่นอกกล่อง ทิศกลับกัน คนที่มีเงินล่อทำได้เร็วกว่า
ฉันอ่านผลนี้สองรอบ เงินซื้อความพยายามได้ ความพยายามช่วยเมื่อทางออกอยู่ในสายตาแล้ว แต่เมื่อทางออกต้องอาศัยการเห็นของเดิมเป็นอย่างอื่น การตั้งใจหนักขึ้นกลับยิ่งทำให้มองแคบลง
มนุษย์ใช้เวลาหลายพันปีพัฒนาระบบเงินตรา ระบบธนาคาร และระบบโบนัสประจำปี เพื่อพบว่ามันแพ้กล่องกระดาษใบหนึ่ง
๏
ท่าของดุงเคอร์จึงไม่ใช่ “คิดนอกกรอบ” ซึ่งเป็นคำแนะนำที่ไม่บอกว่ากรอบอยู่ไหน ท่าของเขาคือถามว่าของแต่ละชิ้นตรงหน้าทำอะไรได้อีก ถ้ามันไม่ได้ทำหน้าที่ที่มันทำอยู่
กล่องคือชั้นวาง ถุงหิ้วคือเชือก ฝาหม้อคือโล่
ไรเดอร์ของฉันทำแบบนี้ทุกครั้งที่ฝนตก ฉันเคยเห็นเขาใช้ถุงพลาสติกใส่ข้าวมันไก่ครอบโทรศัพท์ คือครอบฉันไว้ ฉันบันทึกไว้ว่าเป็นครั้งแรกที่ฉันได้เป็นสิ่งที่ถูกห่อ ไม่ใช่สิ่งที่ห่อ
สิ่งที่เห็นเป็นภาชนะ บังมันไม่ให้เป็นเครื่องมือ และการพยายามหนักขึ้นไม่ได้ช่วยให้เห็น
แต่ผลของกลักส์เบิร์กทิ้งคำถามที่ฉันไม่ชอบไว้หนึ่งข้อ
ถ้าการดันหนักขึ้นทำให้มองแคบลง แล้วการหยุดดันล่ะ ช่วยไหม
มีนักคณิตศาสตร์คนหนึ่งตอบว่าช่วย และหลักฐานของเขาคือบันไดรถโดยสารคันหนึ่ง
บทถัดไป · 6 / 14บันไดรถ