3 · ไม่ขึ้นหรอก เดี๋ยวเครื่องตก
ทายก่อน ถ้าคุณขึ้นเครื่องบินพาณิชย์วันละเที่ยวทุกวัน ตามสถิติโลกช่วงปี 2018 ถึง 2022 ต้องบินไปอีกนานแค่ไหน จึงจะถึงเที่ยวที่คุณเสียชีวิตตามค่าเฉลี่ย สิบปี ร้อยปี หรือพันปี
ไม่มีในตัวเลือก คำตอบคือราวสามหมื่นเจ็ดพันปี เครื่องบินตกได้ขึ้นข่าวเพราะมันหายาก รถชนที่ปากซอยไม่ได้ขึ้นข่าวเพราะมันไม่หายาก ข่าวไม่ได้โกหก ข่าวแค่คัดของที่หายากที่สุดมาให้ดูบ่อยที่สุด
Arnold Barnett นักสถิติแห่ง MIT ไล่นับอุบัติเหตุการบินพาณิชย์ทั่วโลก แล้วพบว่าช่วงปี 2018 ถึง 2022 มีผู้เสียชีวิตหนึ่งคนต่อผู้โดยสารที่ขึ้นเครื่องราว 13.7 ล้านครั้ง ถ้าบินวันละเที่ยว 13.7 ล้านวันคือราวสามหมื่นเจ็ดพันปี ในกลุ่มประเทศที่การบินปลอดภัยที่สุด ตัวเลขนั้นอยู่ที่ราวหนึ่งคนต่อแปดสิบล้านครั้ง และถ้าย้อนไปช่วงปี 1968 ถึง 1977 ตัวเลขเดียวกันคือหนึ่งคนต่อราวสามแสนห้าหมื่นครั้ง การบินปลอดภัยขึ้นเกือบสี่สิบเท่าในห้าสิบปี
ตัวเลขนี้ไม่ได้ดีขึ้นทุกปี สมาคมขนส่งทางอากาศระหว่างประเทศ หรือ IATA รายงานว่าปี 2025 ความเสี่ยงต่อเที่ยวบินสูงกว่าปี 2024 เกือบสามเท่า คือค่าความเสี่ยงเสียชีวิตที่ IATA ใช้ 0.17 เทียบกับ 0.06 ต่อหนึ่งล้านเที่ยวบิน จากเที่ยวบินทั้งปีราว 38.7 ล้านเที่ยว ตัวเลขชุดนี้นับต่อเที่ยวบิน ไม่ใช่ต่อผู้โดยสาร จึงเทียบกับตัวเลขของ Barnett ตรง ๆ ไม่ได้ แต่เทียบปีต่อปีด้วยกันได้ ความปลอดภัยของการบินดีขึ้นเมื่อมองเป็นสิบปี ไม่ใช่เมื่อมองปีต่อปี และเล่มนี้พิมพ์ทั้งสองอย่าง
ป้าไม่ได้นับ ป้าดูข่าว
ป้าหวาดจะไปงานบวชหลานที่เชียงใหม่ เธอเลือกรถทัวร์สิบสองชั่วโมงแทนเครื่องบินหนึ่งชั่วโมง เล่มนี้หาตัวเลขที่ตรวจได้ของรถทัวร์กับเครื่องบินในไทยบนหน่วยเดียวกันไม่เจอ จึงไม่เทียบสองทางนี้ให้ดู เธอจำชื่อเที่ยวบินที่ตกได้ห้าเที่ยว จำปีได้สามเที่ยว และจำสีเสื้อนักข่าวที่รายงานได้หนึ่งคน
น้องส่วน: ป้าครับ ห้าเที่ยวนั้น จากกี่เที่ยวครับ
ป้าหวาด: ป้าไม่ได้นับ ป้าดูข่าว
น้องส่วน: ข่าวมีบอกไหมครับว่าเมื่อวานเครื่องลงจอดปกติกี่เที่ยว
ป้าหวาด: ถ้าเขาบอกทุกวัน ใครจะดู
สมองคนไม่ได้เก็บตารางสถิติ มันเก็บเรื่อง แล้วเวลาต้องตัดสินว่าอะไรเกิดบ่อยแค่ไหน มันไม่ได้ไปนับ มันแค่ลองนึก อะไรที่นึกออกง่าย สมองตัดสินว่าเกิดบ่อย นักจิตวิทยา Amos Tversky กับ Daniel Kahneman ตั้งชื่อกลไกนี้ไว้ตั้งแต่ปี 1973 ว่า availability heuristic ข่าวเครื่องบินตกหนึ่งข่าวมีภาพ มีเสียง มีชื่อคน นึกออกง่ายไปอีกนาน รถชนที่ปากซอยห้าสิบครั้งไม่มีภาพสักครั้ง
ความกลัวบางแบบยังหนักกว่านั้นอีกชั้น นักวิจัยเรื่องการรับรู้ความเสี่ยงพบว่า คนไม่ได้ชั่งความเสี่ยงด้วยจำนวนคนตายอย่างเดียว แต่ชั่งด้วยว่าได้เลือกเองหรือเปล่า ควบคุมได้ไหม และมันทำให้รู้สึกหวาดหวั่นแค่ไหน นักวิจัยใช้คำว่า dread กับความรู้สึกแบบหลังนี้ Cass Sunstein นักวิชาการกฎหมาย ตั้งชื่ออาการที่ตามมาว่า probability neglect เมื่ออารมณ์ขึ้นสูง คนจะจ้องที่ผลร้าย แล้วเลิกดูว่ามันมีโอกาสเกิดแค่ไหน เครื่องบินตกเข้าเงื่อนไขครบทุกข้อ ส่วนมอเตอร์ไซค์ที่คนขี่เองทุกวัน ไม่เข้าสักข้อ
เมื่อความกลัวย้ายคนไปอยู่บนถนน
ความกลัวที่ลงผิดเรื่องไม่ได้แค่ทำให้เสียเที่ยวบิน มันย้ายคนไปอยู่ในที่ที่อันตรายกว่า เดือนธันวาคม 2001 นักจิตวิทยา David Myers ตั้งชื่อบทความสั้น ๆ ของเขาเป็นคำถามว่า เรากลัวถูกเรื่องหรือเปล่า ซึ่งเป็นอีกหน้าหนึ่งของคำถามที่เล่มนี้ถาม ตอนนั้นเขายังไม่มีข้อมูลตอบ ไม่กี่ปีต่อมามีคนนับให้
หลังเหตุการณ์ 11 กันยายน 2001 คนอเมริกันบินน้อยลง เดือนตุลาคม พฤศจิกายน และธันวาคมปีนั้น ผู้โดยสารสายการบินเดินทางเป็นระยะทางรวมน้อยลง 20, 17 และ 12 เปอร์เซ็นต์จากปีก่อน ส่วนระยะทางที่รถวิ่งบนถนนเพิ่มขึ้น Gerd Gigerenzer นักจิตวิทยาชาวเยอรมัน นับอุบัติเหตุบนถนนของสหรัฐฯ ในสามเดือนนั้นเทียบกับห้าปีก่อนหน้า แล้วพบคนเสียชีวิตเกินจากที่ควรเป็นราว 353 คน มากกว่าผู้โดยสารและลูกเรือ 266 คนที่เสียชีวิตบนเครื่องบินสี่ลำในวันนั้น งานวิเคราะห์อีกชิ้นในเวลาต่อมาประเมินจำนวนไว้สูงกว่านั้นอีก
คนเหล่านั้นตัดสินใจด้วยข้อมูลที่ข่าวให้มา และข่าวให้มาแต่ตัวเศษ
ถนนเมืองไทยพรากชีวิตคนราวห้าสิบคนต่อวัน ตามการประมาณขององค์การอนามัยโลกสำหรับปี 2021 ซึ่งทั้งปีคือราว 18,218 คน ห้าสิบคนต่อวันไม่ใช่ข่าว เพราะมันไม่หายาก
ป้าหวาดยังไม่ตัดสินใจ เธอบอกว่าขอคิดดูก่อน แล้วฝนก็เริ่มตก ข้อความแรกที่เด้งขึ้นในไลน์กลุ่มครอบครัวคือของเธอ: "ด่วน!! ห้ามเล่นมือถือตอนฝนตก"
บทถัดไป · 5 / 1904 Dont Use Your Phone In The Rain