6 · หารเลขก่อนรวย
ถ้าคุณเป็นคนบอสตันในฤดูร้อนปี 1920 แล้วมีคนมากระซิบว่า มีชายคนหนึ่งในเมืองรับเงินฝาก และสัญญาว่าจะคืนให้พร้อมกำไรห้าสิบเปอร์เซ็นต์ภายในสี่สิบห้าวัน คุณมีดินสอหนึ่งแท่ง กระดาษหนึ่งแผ่น และเวลาว่างห้านาที คุณจะใช้ห้านาทีนั้นทำอะไร
การตรวจที่ใช้เวลาห้านาทีไม่ช่วยใครเลย ถ้าไม่มีใครยอมเสียห้านาทีนั้น บทนี้มีเรื่องเงินสามเรื่อง ห่างกันหลายสิบปีและอยู่คนละซีกโลก ทั้งสามเรื่องมีการตรวจที่ถูกมาก ถูกพอจะทำบนหลังซองจดหมาย เมื่อมีตัวเลขตั้งต้นในมือ และทั้งสามเรื่องรอดอยู่ได้ ไม่ใช่เพราะเลขยาก แต่เพราะดินสอวางอยู่บนโต๊ะตลอดเวลา และคนที่มีหน้าที่หยิบไม่ได้หยิบ
คูปองหนึ่งร้อยหกสิบล้านใบ
ชายคนนั้นชื่อ Charles Ponzi เขาอ้างว่ากำไรมาจาก international reply coupon หรือคูปองตอบไปรษณีย์ระหว่างประเทศ ข้อเสนอของเขาคือห้าสิบเปอร์เซ็นต์ในสี่สิบห้าวัน หรือหนึ่งร้อยเปอร์เซ็นต์ในเก้าสิบวัน คนให้เงินเขาหลายหมื่นคน ยอดเงินราวสิบล้านดอลลาร์ตาม New England Historical Society หรือราวยี่สิบล้านตามแหล่งที่อ้าง Mitchell Zuckoff
วันที่ 26 กรกฎาคม 1920 หนังสือพิมพ์ Boston Post เริ่มลงข่าวชุดว่าด้วยกิจการของเขา และไปถาม Clarence W. Barron หัวหน้า Dow Jones การตรวจของ Barron ไม่ต้องใช้กุญแจตู้เซฟของใคร ถ้าเงินที่ไหลเข้ามาทำกำไรจากคูปองจริง คูปองต้องมีหมุนเวียนราว 160 ล้านใบ แต่ที่มีอยู่จริงราว 27,000 ใบ ของที่ Ponzi อ้างว่าซื้อขาย มีไม่พอให้ซื้อขาย
ข่าวช้ารายวัน · ฉบับวันที่ 31 ธันวาคม 1921 · ข่าวจริงทุกบรรทัด ส่งถึงมือคุณช้ากว่ากำหนดเพียงเล็กน้อย
ข่าวด่วนประจำปี 1920! ชาวบอสตันสัญญากำไร 50% ใน 45 วัน กองบรรณาธิการกำลังพิจารณาว่าควรตรวจสอบหรือไม่
ส.ค. 1920 · Ponzi มอบตัวกับเจ้าหน้าที่รัฐบาลกลาง · 13 ส.ค. 1920 · New York Times ประเมินหนี้สินราว 7 ล้านดอลลาร์
ปี 1921 · Boston Post ได้รางวัล Pulitzer สาขาบริการสาธารณะ "สำหรับการเปิดโปงกิจการของ Charles Ponzi ด้วยบทความชุดหนึ่ง ที่นำไปสู่การจับกุมเขาในที่สุด" ข่าวช้ารายวันขอแสดงความยินดี และขอเรียนว่าเราหารเสร็จแล้วเช่นกัน
ลองตรวจเอง
หยิบเครื่องคิดเลขขึ้นมา กด 160,000,000 ÷ 27,000 ได้ 5,925.9 ธุรกิจที่ Ponzi เล่าต้องใช้คูปองมากกว่าที่มีอยู่จริงในโลกราว 5,900 เท่า ตัวเลขนี้เล่มนี้คำนวณเอง และใช้เวลาน้อยกว่าที่คุณอ่านย่อหน้านี้จบ
ห้านาทีกับแปดปีครึ่ง
แปดสิบแปดปีต่อมา ชื่อของชายจากบอสตันกลายเป็นชื่อกลโกงทั้งชนิด วันที่ 10 ธันวาคม 2008 Bernard Madoff บอกพนักงานอาวุโสสองคนว่ากิจการของเขา "โดยพื้นฐานแล้วก็คือ Ponzi scheme ยักษ์" ความเสียหาย "อย่างน้อยราว 50,000 ล้านดอลลาร์" วันรุ่งขึ้นเขาถูกจับ
ส่วนที่สำคัญกว่าเกิดก่อนหน้านั้นหลายปี Harry Markopolos นักสืบสวนการฉ้อโกงทางการเงิน ให้การต่อคณะอนุกรรมาธิการของสภาผู้แทนราษฎรสหรัฐฯ เมื่อ 4 กุมภาพันธ์ 2009 ว่า "ใช้เวลาราวห้านาทีก็รู้ว่าเขาเป็นคนโกง" แล้วทำโมเดลอีกราวสี่ชั่วโมง "แค่เพื่อพิสูจน์ตัวเลข"
ห้านาทีนั้นดูผลตอบแทนรายเดือนของกองทุน Fairfield Sentry 174 เดือนนับจากธันวาคม 1990 มีเดือนขาดทุนเพียงเจ็ดเดือน หรือราว 4% บันทึกของเขาสรุปว่า "ไม่มีนักตีเบสบอลลีกใหญ่คนไหนตีได้ .960" ตัวเลขนั้นคือ 167 เดือนดีหารด้วย 174 (167 ÷ 174 เล่มนี้คำนวณเอง ส่วน 4% และ .960 อยู่ในบันทึกของ Markopolos) อีกข้อหนึ่ง เขานับสัญญา index option ทั้งตลาดจาก Wall Street Journal แล้วพบว่า Madoff ต้องใหญ่กว่า "ตลาดทั้งตลาดหลายเท่า" ใช้เวลาราวยี่สิบนาที นี่คือการหารของ Barron เป๊ะ
ห้าครั้งที่เดินผ่านดินสอแท่งเดิม
ตามรายงานของผู้ตรวจการของ SEC ผู้กำกับตลาดหลักทรัพย์สหรัฐฯ Markopolos ยื่นเรื่องร้องเรียนเมื่อพฤษภาคม 2000 (เขาเองว่าปี 1999) มีนาคม 2001 และตุลาคม 2005 ฉบับหลังสุดชื่อ The World's Largest Hedge Fund is a Fraud เรียงธงแดงไว้ 29 ข้อ และเขียนว่า Ponzi scheme นั้น "เป็นไปได้สูง"
SEC ไม่ได้นั่งเฉย นี่แหละส่วนที่แสบ รายงานของผู้ตรวจการลงวันที่ 31 สิงหาคม 2009 นับว่าระหว่างมิถุนายน 1992 ถึงธันวาคม 2008 SEC ได้เรื่องร้องเรียนจริงจังหกเรื่อง ตรวจสามครั้ง สืบสวนสองครั้ง แต่ "ไม่เคยมีการสืบสวนหรือการตรวจสอบที่ละเอียดและทำอย่างมีความสามารถเลยสักครั้ง" ขั้นตอนที่ผู้เชี่ยวชาญเรียกว่าสำคัญที่สุด คือยืนยันการซื้อขายกับบุคคลที่สามที่เป็นอิสระ ไม่เคยถูกทำ แม้แต่บันทึกของ Depository Trust Company ผู้ตรวจก็ได้มาจากมือ Madoff เอง ห้าครั้งที่เดินเข้าสนาม ไม่มีครั้งไหนก้มลงหยิบดินสอ
ไม่มีใครตรวจ
เล่มนี้แบ่งการตรวจที่มาไม่ทันออกเป็นห้าแบบ การแบ่งนี้เป็นของเล่มนี้เอง แบบที่คุณรู้จักแล้วคือ ตรวจแพง อย่างมงกุฎของกษัตริย์ Hiero เรื่องในบทนี้กลับด้าน การตรวจถูกเท่าการหารหนึ่งครั้งหรือหนังสือพิมพ์หนึ่งฉบับ แต่ไม่มีใครทำ เล่มนี้เรียกแบบนี้ว่า ไม่มีใครตรวจ
แบบนี้แก้ด้วยเครื่องมือที่เก่งขึ้นไม่ได้ เพราะเครื่องมือมีครบตั้งแต่วันแรก ดินสอของ Barron ในปี 1920 กับหนังสือพิมพ์ของ Markopolos ในปี 2000 ไม่ได้ต่างกันเลย สิ่งที่ขาดคือใครสักคนที่มีหน้าที่ต้องหยิบมันขึ้นมา หารให้จบ แล้วยอมรับผลที่ได้ แม้ผลนั้นจะบอกว่าคนที่ได้รับความเชื่อถือมาหลายสิบปีกำลังโกหกอยู่ต่อหน้า ส่วนการตรวจหลายครั้งที่ SEC ลงมือจริง แต่ได้เอกสารมาจากมือของ Madoff เอง เป็นการตรวจที่ทำแล้วแต่พลาดด้วยอีกเหตุผลหนึ่ง และเล่มนี้นับมันเป็นอีกแบบ
น้ำมันที่ไม่มีใครขอดู
เรื่องที่สามเกิดใกล้บ้านกว่า และต้องเล่าด้วยน้ำเสียงเรียบ เพราะความเสียหายยังอยู่ในความทรงจำของหลายครอบครัว
ชม้อย ทิพย์โส เป็นพนักงานองค์การเชื้อเพลิง คมชัดลึกเล่าย้อนไว้ว่า ในปี 2525 เพื่อนร่วมงานชวนเธอลงทุนค้าน้ำมัน แล้วเธอก็ชวนคนอื่นต่อ หน่วยลงทุนหนึ่งเท่ากับรถบรรทุกน้ำมันหนึ่งคัน ราคา 160,000 บาท ให้ผลตอบแทนเดือนละ 6.5% หรือปีละ 78% ช่วงแรกจ่ายตรงเวลา คนชวนกันปากต่อปาก เงินที่จ่ายให้คนเก่ามาจากเงินของคนใหม่ และ Thai PBS รายงานว่าไม่พบธุรกิจน้ำมันอยู่จริง
ปี 2528 เงินใหม่เข้าไม่ทันเงินที่ต้องจ่าย ผู้ลงทุนไปแจ้งตำรวจ เธอกับพวกอีกเจ็ดคนถูกจับเมื่อ 18 กรกฎาคม 2528 ผู้เสียหายมีกว่า 13,000 คนตามคมชัดลึก หรือกว่า 16,000 คนตาม Thai PBS ความเสียหายไม่ต่ำกว่า 4,000 ล้านบาท ศาลพิพากษาเมื่อ 27 กรกฎาคม 2532 Guinness World Records บันทึกว่าเธอและพวกถูกพิพากษาจำคุกคนละ 141,078 ปี นานที่สุดที่เคยให้สำหรับคดีฉ้อโกง ส่วนตัวเธอได้รับการปล่อยตัวเมื่อ 27 พฤศจิกายน 2536 ตามคมชัดลึก
การตรวจที่ถูกที่สุดในเรื่องนี้มีสองข้อ ข้อแรกคือถามว่าธุรกิจน้ำมันอะไรจ่ายปีละ 78% ให้ทุกคนได้ทุกปี ข้อที่สองคือขอดูรถคันที่เงินของตัวเองซื้อ แหล่งที่เล่มนี้เปิดไม่มีบันทึกว่าใครได้เห็นรถคันนั้นก่อนแชร์ล้ม แชร์ไม่ได้ล้มเพราะมีคนตรวจ มันล้มเพราะเงินใหม่มาช้าลง
บทถัดไป · 8 / 2007 The Tanksช่วงพากย์ · นัดที่ 6 · บอสตัน 1920 ถึงนิวยอร์ก 2008
น้าไว: ทีมปลอมครองบอลยาวมากครับท่านผู้ชม ร้อยเจ็ดสิบสี่เดือน เสียบอลแค่เจ็ดเดือน
อาจารย์ช้า: ไม่มีนักตีคนไหนตีได้ .960 ครับน้า
น้าไว: แต่มีคนส่งรีเพลย์ให้กรรมการตั้งแต่ปี 2000 นะครับ ดูห้านาทีก็เห็น
อาจารย์ช้า: กรรมการเปิดแฟ้มรีเพลย์ห้าครั้งครับ ไม่มีครั้งไหนกดเล่น
น้าไว: แล้วอาจารย์ล่ะครับ อาจารย์ก็ตัดสินหลังเกมจบทุกนัด
อาจารย์ช้า: อาจารย์ช้าครับน้า แต่อาจารย์ดูจนจบ ตรวจช้ายังมีประโยชน์กับนัดหน้า ไม่ตรวจเลยไม่มีประโยชน์กับนัดไหนทั้งนั้น
สกอร์บอร์ด
อายุของปลอม: ราวแปดปีครึ่ง จากเรื่องร้องเรียนฉบับแรกของ Markopolos (พฤษภาคม 2000) ถึงวันที่ Madoff ถูกจับ (11 ธันวาคม 2008)
การตรวจที่จับได้ใช้เวลา: ราวห้านาที บวกสี่ชั่วโมงทำโมเดลพิสูจน์ แต่ไม่มีหน่วยงานไหนใช้มัน สิ่งที่ยุติเรื่องจริงคือคำสารภาพของ Madoff เอง
แบบของการตรวจไม่ทัน: ไม่มีใครตรวจ